Mythen en verhalen

Een schat van verhalen …

Het bos is altijd al een inspiratiebron voor fantasieverhalen geweest. Spijtig genoeg komen we in ons televisietijdperk nog maar zelden echte rondtrekkende vertellers tegen. Veel magische verhalen zijn samen met de vreemd gevormde bomen en de grote donkere wouden verdwenen. Toch zijn we de volksverhalen over het bos nog niet helemaal vergeten. In veel jeugdverenigingen fantaseert de leiding, bij het licht van een kaarsje of bij het geknetter van een vuurtje, nog verhalen bij elkaar die zich vaak afspelen in een bosdecor.

Veel bossen hebben een naam. Daar zit dikwijls een stukje geschiedenis achter. Door in boeken te snuisteren, kan je proberen de oorsprong van het bos te achterhalen. Onder de H van ‘Hellegat’ bijvoorbeeld of de W van ‘Walenbos’. Waarschijnlijk weet de plaatselijke bevolking je te vertellen wie ‘de Pruikenmakers’ waren en waarom men van ‘de Rotte Gaten’ spreekt. ‘Het Verloren Bos’ en ‘de Miseriebocht’ kunnen je zelf wel aan het fantaseren zetten.

In je groep zitten misschien mensen die hun naam in meer of mindere mate aan het bos te danken hebben. Ga maar eens op stap met De Bosscher, Van den Bossche en Boskamp, met Vanderlinden, Aendenboom, Eykelberg en De Beuckelaer. De Jaeger en Den Hert zitten beter niet in hetzelfde kamp. De Vos en De Strooper hou je in de gaten.

Bomen in verhalen en mythen

In het middeleeuwse Vlaanderen waren vlierstruiken voor veel mensen niet meer dan een groep heksen. Kijk maar eens naar hun kromme uiterlijk en ruik maar eens aan de bladeren. Meer nog: deze plant met zijn holle stengels was ongetwijfeld ook de woonplaats voor boze geesten …

Veel plantenverhalen die vandaag nog de ronde doen, hangen samen met het volksgeloof, uit lang vervlogen tijden.

In natuurgodsdiensten spelen bomen nog steeds een heel belangrijke rol. Bepaalde bomen staan aan de basis voor een mythisch verhaal. Sommige plaatsen in het bos zijn belangrijk voor riten. Ook staan er nog steeds in Vlaanderen bomen met lintjes rond de takken geknoopt om genezing te verkrijgen. Natuurvolkeren schreven en schrijven bomen zelfs een ziel en menselijke eigenschappen toe.

De boom is dus een van de rijkste en meest verspreide symbolen ter wereld. In alle culturen kom je bomen tegen als symbool. Ook in ons land bestaan er huwelijksbomen, geboortebomen en – bijna vergeten – kerstbomen. Niet alleen in de religie maar ook in de geneeskunde, de magie, de folklore … nemen bomen een belangrijke plaats in. Over al die bomen met symbool- of gebruikswaarde valt heel wat te vertellen. Van weetjes en waar gebeurde verhalen tot fantasievertellingen. Een natuurgids kent er vaak een pak, maar ook in boeken of plantengidsen kan je er veel bijeengaren. En sommige vertelsels zijn zelfs bruikbaar om er een hele namiddag rond te brouwen. Denk maar aan knoestige toverbomen of stille plekken in het bos die soms bijna doen geloven dat bizarre fantasiefiguren als bosfeeën, boomnimfen, geesten, heksen of trollen er echt een verborgen bestaan leiden.

Leuke boeken:

• Compendium van rituele planten in Europa (2000, De Cleene M. en Lejeune M.C., Uitgeverij Stichting Mens en Kultuur, Gent ISBN 90-72931-80-7)
• Bomen en Mensen, een oeroude relatie (2000, Moens F. en de Weerd R., Boom) 

Er was eens …

Luisteren naar verhalen is van alle leeftijden. Kinderen kunnen zich helemaal inleven in een verhaaltje maar ook jongeren zijn te ‘vangen’ met een spannend of bevreemdend verhaal. Veel hangt natuurlijk af van de inhoud van je verhaal – en misschien nog meer – van de manier waarop je het vertelt. Je kan het bos (of de bomen) als onderwerp van je verhaal nemen, of gewoon als verteldecor. Het kan best gezellig zijn om op een regenachtige dag met een zeil naar het bos te trekken en er een schuilhut te bouwen. Als je dan met z'n allen samen in je zelfgebouwde kamp zit, is het hoog tijd voor een verhaal.

Verteltips

Verhalen vertellen is een kunst op zich. Maar gelukkig kan iedereen het leren. We geven je graag enkele tips mee om alvast te oefenen in het ‘expressief’ vertellen. Luisteren vraagt immers heel wat inspanning.

• Schep een aangename sfeer: gebruik een kaarsje (theelichtje in een bokaaltje, zodat er geen brandgevaar is) en zorg dat iedereen makkelijk zit.
• Gebruik je stem om het verhaal boeiend te maken: imiteer klanken of stemmen, spreek bijvoorbeeld afwisselend luid, stil, snel of traag.
• Bij vertellen hoort expressie: gebruik je gezicht, handen en lichaam. Maak gebaren of durf een beetje acteren.
• Gebruik een kleurrijke taal: kies woorden en zinnen die de omgeving en je personages beschrijven.
• Hou contact met je luisteraars: kijk ze aan, stel ze voor een probleem. 

Verhaalideeën

Verklarende verhalen en ontstaansverhalen

Vroeger zochten de mensen voor alles een verklaring. Daardoor ontstonden de meest gekke verhalen. In het bos zijn vooral plantennamen aan zo’n verhaal gekoppeld: zo moe(s)t het veel voorkomende zwammetje Judasoor de mensen herinneren aan het verraad van Judas in de bijbel. Maar er bestaan ook sprookjes die beschrijven waarom bepaalde dieren aan hun uiterlijk komen: zo zou de hermelijn zijn zwarte staartpunt te danken hebben aan een bad in een roompot. In deze moderne tijden heeft de mens voor (bijna) alles een wetenschappelijke verklaring gevonden en zijn die fantastische verhalen overbodig geworden. Jammer natuurlijk. Niets belet ons echter om toch nog verhalen te bedenken om bepaalde verschijnsels, namen van planten en dieren, plaatsnamen of eigennamen te verklaren. Hoe komt het elfenbankje aan zijn naam? Waarom vliegt een uil steeds in het donker? Hoe komt de haas aan zijn lange poten? In boeken met volksverhalen kan je ideeën lenen.

Bestaande verhalen vertellen

Als je een verhaal vertelt, is het natuurlijk belangrijk dat je de verhaallijn goed kent, zodat je niet halverwege de draad verliest en daardoor de spanning breekt.

Als je vaak verhalen vertelt en hiervoor zelf kinderboeken leest, loont het de moeite om belangrijke elementen (de structuur of verhaallijn) op papier te zetten. Zo verzamel je een schat aan verhalen die je in de donkerste periode van het jaar of op kamp kan vertellen. De eigenlijke verhaallijn kan je dan aanvullen met de fantasie van het ogenblik.

Elementen om zelf een verhaal te verzinnen

Het is niet voor iedereen vanzelfsprekend een goed verhaal bij elkaar te fantaseren. Vast staat dat zelf vaak kortverhalen of kinderboeken lezen in alle geval inspiratie schept. Aan de hand van een eenvoudig zelfverzonnen verhaal zetten we enkele elementen op een rij. Zo kan je een volledig nieuw verhaal verzinnen.

Eerst maken de luisteraars kennis met de hoofdpersonages en de plaats waar het verhaal zich afspeelt: de bosfee, de bomen met de zilveren vruchten en een boosaardige koning.

Daarna maken we kennis met het probleem: de koning wil zijn bossen hakken, omdat zijn onderdanen steeds rijker worden. Ze verzamelen natuurlijk de zilveren vruchten. Nu kan je de spanning opdrijven! De bosfee kan de inwoners van het land en de bomen redden maar alleen als ze haar toverstokje bezit. Dat raakt op allerlei manieren zoek. Zo vliegt onder meer de ekster met het stokje weg.

Tot slot volgt de ontknoping: de fee kan de koning omtoveren in een dikke, oude eik.

Het verhaal is natuurlijk bij voorkeur te vertellen in een gepaste omgeving, bijvoorbeeld onder de takken van een eeuwenoude eik.

Doorgeefverhalen

Iemand begint te vertellen. Na een tijdje vertelt iemand anders verder. Dan is het beurt aan de volgende, steeds verder bouwend op wat zich daarvoor afspeelde. Samen maak je een knotsgek of juist heel spannend verhaal.

Zo’n doorgeefverhaal kan je ook wat sturen: in het midden van de kring liggen voorwerpen of poppenkastpoppen. Elk om beurt neemt iemand een voorwerp of een pop. Deze nieuwe elementen worden in het verhaal geïntroduceerd om het verhaal zo een andere wending te geven.

Je kan een verhaal ook opbouwen vanuit personages. Ieder bedenkt voor zichzelf (of voor zijn buur) een personage. De deelnemers kunnen zich laten inspireren door een minimum aan attributen. Iemand begint met een verhaal te vertellen waarin zijn personage voorkomt. Op een gegeven ogenblik komt er een tweede personage in het verhaal voor (iemand anders uit de kring) en die neemt het vertellen over.

Vanuit afgesproken woorden een verhaal opbouwen kan ook grappige resultaten geven. Je start met een kringassociatie: iemand begint met een woord op te noemen en de volgende moet onmiddellijk daarna (zonder na te denken) een woord opnoemen waaraan hij denkt als hij het eerste woord hoort. De derde speelt dan weer onmiddellijk in op dit tweede woord enz. Als de kring rond is, bedenk je een verhaal waarin deze woorden in dezelfde volgorde voorkomen. Ieder vertelt dus weer een stuk.

Een andere leuke, eenvoudige techniek is het ‘echt gedroomd’ of ‘zelf verzonnen’ verhaal. Ieder vertelt een droom: één die hij of zij dikwijls droomt of juist een heel unieke droom. Het maakt niet veel uit. Met z’n allen proberen we dan deze droom te verklaren.
 

Bron: Kiekebos, handboek voor bosvriendelijk spelen